Deprem nedir?

Eşref Atabey. 2020. Deprem ve Tsunami, kitabından alınmıştır.

DEPREM NEDİR? NASIL OLUŞUR?

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi

Fayların oluşmasında gerilme kuvvetleri en önemli rolü oynamaktadır. Bu gerilme kuvvetleri kaya kütlelerini kırmakta ve kaya kütlelerinin kırılmayan bölümlerinde ise yoğun bir enerji birikimi sağlamaktadır. Yerin derinliklerinde biriken enerjinin bir şekilde boşalması gerekmektedir ve bu enerjinin boşalması sırasında  yer sarsıntıları (depremler) olmaktadır [5, 6].

Kısaca deprem; yer içerisinde fay olarak tanımlanan kırıklar üzerinde biriken enerjinin aniden boşalması sonucunda oluşan yer değiştirme hareketinin neden olduğu elastik dalga hareketleridir.

Depremlerin çoğu yeryüzünden 20-35 km derinliğe kadar, elastik yerkabuğu içerisinde oluşmaktadır. Ancak 350-400 km’ye kadar olan derinliklerde de deprem odağı oluşabilmektedir. Daha derinlerde sıcaklık 400 0C’ın üzerinde olduğu için yer değiştirme hareketi deprem olmadan, yavaş plastik şekil değiştirme enerjisi şeklinde olmaktadır [5, 6]. Bu, sadece derinliğe değil, dalan/batan kütlenin homojen olmasıyla da ilişkilidir. Dalan/batan kütle aniden kırılabilmekte ise depremler; bu kütle içinde erimekte ise de volkan püskürmeleri oluşmaktadır. Japonya kıyıları bu konuma en iyi örneği oluşturur. Buna karşılık elastik olan yerkabuğundaki enerji, her yıl birkaç santimetrelik yer değiştirme şeklinde ya da yıllarca birikerek birkaç m kabuğun yer değiştirmesi şeklinde açığa çıkmaktadır [5, 6].

Depremin Oluştuğu Faylar

Depremin oluştuğu faylar diri faylardır. Diri faylar genellikle çakıl, kum, mil, kil ve çamurdan oluşan ve alüvyon olarak tanımlanan, henüz yeterince sıkılaşmamış ve sıkılaşmaya devam etmekte olan en genç çökelleri kesmektedir. Aktif olmayan (eski) faylar ise alüvyon ve daha yaşlı kayalar tarafından örtülmüşlerdir. Bu fayların hareketleri durduğundan dolayı, örten kayalarda herhangibir iz veya etki göstermemektedirler. En genç çökelleri kesen diri faylar, ya hareket etmekte ya da hareket edebilme olasılığı olan ve bir depreme neden olabilecek faylardır [5, 6]

Deprem Kuşakları

Depremler, büyük oranda levhaların sınırlarında oluşan deformasyon ve kırıklarla ilişkili olup, levhaların birbirinden uzaklaştıkları, birbirinin altına daldıkları ya da birbirine sürtündükleri sınırlarda olmaktadır. Duraylı olan kıta içlerinde de depremler olabilmektedir. Dünyada depremlerin yoğun biçimde olduğu asıl kuşak Kuzey Amerika ve Güney Amerika’nın batı kıyıları, Asya ve Japonya’nın doğu kıyıları ve Pasifik Okyanusu’nu çevreleyen kuşaktır. Bu kuşağa Pasifik Deprem Kuşağı denilmekte ve depremlere neden olan enerji yoğunlaşması büyük oranda bu kuşakta olmaktadır. İkinci bir deprem kuşağı ise Alp-Himalaya Deprem Kuşağı olup, bu kuşak İspanya, Fransa, Güney Avrupa, Anadolu, İran, Hindistan boyunca Çin’e kadar yayılan kuşaktır [5, 6]

Depremin Odak Noktası, Merkez Üssü Ve Odak Derinliği

Deprem enerjisinin ilk çıktığı yer ve sismik dalgaların çıkış kaynağı olan merkez (nokta) depremin odak noktası ya da iç merkezi olarak tanımlanmaktadır. Odak noktası fay üzerindeki ilk hareket noktasıdır. Fay üzerinde oluşan yer değiştirme, bu noktadan başlayıp hızla fay düzlemine yayılmaktadır. Odak noktasının yeryüzündeki izdüşümü ise depremin merkez üssü ya da dış merkezi olarak adlandırılmaktadır. Bu merkez depremin en çok hissedildiği ve en çok hasar verdiği yerdir.

Depremin odak noktası ile merkez üssü arasındaki uzaklığa denilmektedir. Sismogram analizleriyle depremin odak derinliği ölçülebilmektedir. Odak derinliğine göre depremler;  sığ, orta ve derin depremler diye sınıflandırılmaktadır. Sığ depremler, yerin 0-60 km derinliklerinde, orta derinlikteki depremler yerin 60-300 km derinliklerinde, derin depremler ise 300 km ve  daha derinliklerinde olmaktadır. Bugüne kadar en büyük odak derinlikli deprem yerin 670 km derinliğinde ölçülebilmiştir [5, 6]

Deprem Dalgaları

Bir kırık boyunca biriken enerjinin boşalması sırasında, depremin oluştuğu merkez olan odak noktasından sismik dalgalar çevreye yayılmaktadır. Deprem dalgaları olarak nitelenen bu sismik dalgalar ya da deprem dalgaları önce hafif bir sarsıntı ve yer içerisinden gelme top seslerini andıran gürültüler şeklinde hissedilmektedir. Daha sonra sarsıntılar birden şiddetlenir ve bir süre sonra en yüksek mertebeye çıkar. En çok hasar oluşturduktan sonra yeniden yavaşlar ve bir süre hafif sarsıntılar şeklinde (artçı sarsıntılar) devam ederler. İki tür deprem dalgası vardır.  Bunlar; cisim dalgaları ve yüzey dalgalarıdır [5, 6].

 

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir