Tsunami nedir?

TSUNAMİ

Dr. Eşref Atabey

Jeoloji Yüksek Mühendisi

Japonca’da “Liman Dalgası” anlamına gelen “Tsunami” sözcüğü okyanus ya da denizlerin tabanında oluşan deprem, volkan patlaması ve bunlara bağlı taban çökmesi, zemin kaynamaları gibi tektonik olaylar sonucu denize geçen enerji nedeniyle oluşan uzun salınımlı “dev deniz dalgası” demektir. 1896 yılında Japonya’da 21.000 kişinin ölümüne yol açan Büyük Meiji Tsunamisi sonrası Dünya’da yaptıkları yardım çağrısı içinde yer alan Tsunami sözcüğü, bu tarihten sonra dünya dillerini girmiştir. Sismik deniz dalgası ya da deprem deniz dalgası da denilmektedir. Tsunamileri anlamak için önce bunların rüzgarların ve gelgitlerin yarattığı dalgalardan ayırt etmek gerekiyor [5, 6].

Tsunami, Pasifik Okyanusu’nda çok sık, diğer okyanus ve denizlerde seyrek olur. Okyanus diplerindeki okyanus kabuğunun kırılması sonucu oluşan tsunami, okyanus açıklarında bir insan boyu kadar dalga yüksekliğinde, dalga boyu yüzlerce km’dir. Tsunami dalgasının diğer gel-git ya da rüzgar dalgalarından farkı, su zerreciklerinin sürüklenmesi sonucu hareket kazanmasıdır. Tsunamiden başka kapalı havzalarda, körfezlerde, göllerde, rüzgar ya da depremlerle oluşan küçük periyotlu dalgalar “salınım (seiche)” olarak adlandırılır. Bu dalgalar kıyılardan karşılıklı yansımalar sonucu, kapalı havza içinde gelişen uzun salınımlı bir dalgadır. Dalga salınımı, havza geometrisiyle ilişkili olan havzanın salınım periyoduyla aynı olursa dalga kıyılarda büyür. Salınım: Seiche’ nin Tsunamiden farkı Tsunami hemen ve 4-5 dalgadan oluşur ve kısa sürede etkisini kaybeder. Salınım: Seiche ise daha geç, daha fazla dalgadan oluşur ve daha uzun süre etkilidir [5, 6].

Leonarda Da Vinci 1504 yılında tamamladığı “Teknik Notları”nda 1489 yılında, Adalya Körfezi’nde denizin yarıldığı, suların çekildiğini sonra karaya doğru ilerlediğini, oluşan büyük dalgaların kıyıya geldiğini belirtmektedir. Bu ifade tsunamiyi anlatmaktadır. TÜBİTAK desteği ile ODTÜ, Afet İşleri Genel Müdürlüğü ve Japonya Tohoku Üniversitesi ile ortaklaşa yürütülen çalışmada Ege kıyılarında Vinci’nin ifade ettiği 1489 yılındaki olayın izleri Dalaman (Muğla) kıyılarında bulunmuştur. Deniz, o yıllarda bir kez Dalaman deltasının bir bölümünde, kıyıdan 250 m kadar içeriye ilerlemiştir. Bu doğal afetin “Tsunami” olduğu, anılan örneklerin Japonya’da yapılan analizleri sonucunda belirlenmiştir [21].

Tsunami Oluşumu

Okyanuslarda esen hafif rüzgarlarla yüzeyde küçük dalgalanmalar yaratır. Yerküreyi ileri-geri süpüren gelgitler, tsunamiler gibi okyanus dibine kadar oluşabilen akıntılar oluşturabilir. Bu dalgalar ayın ve güneşin yerçekimine bağlı olup, tsunami ile ilgili değildir. Tsunamilerin oluşabilmesi için;

  • Düşey yönlü bir hareket olmalıdır (Normal ya da Ters fay hareketlerinde olduğu gibi).
  • Depremin odak noktasının deniz ya da okyanusun altında olması gerekir.
  • Deniz altında büyük boyutlu kaymaların oluşması gerekmektedir.
  • Deniz altında volkanik patlamalar olması gerekmektedir [22].

Okyanusun derinliklerinde saatte 950 km hızla yol alan tsunamin, derin denizde 750 km uzunluğa ve birkaç metre yüksekliğe sahip olabilmektedir. Derin denizde tehlikesiz olan bu dalgaların yüksekliği sığ kıyılarda 30 metreye çıkabilmekte ve yıkıcı olmaktadır. Tsunamilerin oluşması için, su sütünunun bir kuvvet tarafından karıştırılması gerekmektedir. Daha sonra oluşan dalga, derin sularda sığ kıyılara doğru hareket etmekte ve sel ve tufana neden olmaktadır. Sığ sularda özellikle V şeklinde daralan körfezlerde, tabanın eğilimli olması ve tabana dalganın sürtünmesi dolayısıyla dalganın içindeki enerji sıkışıp çok büyük bir dalga olarak açığa çıkmaktadır [23]. Tsunami ilk oluştuğunda tek dalga şeklinde olup, daha sonra iki, üç ya da beş dalgaya dönüşmekte ve çevreye yayılmaktadır. Bu dalgaların ilki ve sonuncusu zayıf olmaktadır. Kıyıda görülen hafif anormal su değişimi ilk dalganın izidir ve gelecek olan kuvvetli dalganın habercisi olabilmektedir [5, 6].

Tsunamilerin oluşması için;

  • Düşey yönlü bir hareketin olması gerekir. Bu düşey ya da normal faylanma ile oluşur. Ya da doğtultu atımlı fayların bitiş (uç) noktasında oluşur.
  • Depremlerin odak noktasının okyanus ya da deniz içinde olması gerekir.
  • Deniz ya da okyanus altında büyük çaplı kaynamaların olması gerekir.
  • Okyanus ya da denizlerin tabanında volkanik patlamalar olması gerekir.

Tsunamiler; okyanus boyunca esen rüzgar dalgaları ile ay ve güneşin çekimine bağlı olarak gelişen gelgit dalgalarından ayrılmaktadır. Sert rüzgarlar açık denizde 30 m yüksekliğinde dalgalar oluştursa da bunlar denizin derinliğinde etkili olmaz. Tsunami saatte 700 km hızla okyanus derinliklerinden kıyıya doğru yol alır. Bu hızla yol alan tsunami derin denizde tehlikeli değildir. Tek dalga birkaç m iken dalga boyu 750 km’ ye ulaşır. Bu fark ise fark edilmeyecek bir eğim oluşturur. Ancak bu dalgalar sığ kıyılarda yüksek dalgalar oluşturur [5, 6].

Tsunamiler oluşumu sırasında 3 evreden geçer.

Oluşum evresi: Bu evrede okyanus tabanında ki yerkabuğu kırılarak deprem oluşturur. Bunun sonucunda okyanus ya da deniz suyunun dengesi bozulur ve su kütlesi karıştırılır.

Yayılma evresi: Bu evrede ise oluşan dalga açık denizlerden kıyılara doğru hızla yayılır.

Sel-tufan evresi: Son evrede ise karalar, kıyılardaki yerleşim alanları, tesisler, limanlar su altında kalır.

Tsunami sismik enerjiyi dalga dalga deprem merkezinden uzağa taşır. Başlangıçta suyun derinliği ve dalga boyu arttıkça tsunaminin hızı da artar. Dalga hızının su derinliğine bağlı olarak artması deniz tabanındaki yükselti ve çukurların dalga yönünü değiştirmesinden kaynaklanır [5, 6]. Sığ sularda dalgaların kırılması, suyun zemine çarpması, enerjinin suyun içine sıkışması sonucunda dalga yüksekliği ve dalga hızı artmaktadır. Son aşamada dalgaların kırılarak duvar gibi yükselmesi, sel ve tufana neden olmaktadır. Sular karaya yatay ve dikey olarak yayılır. Bu kıyı boyunca karanın alçalmasına, deniz dibinin yükselmesine neden olur. Bunun sonucunda dalgalar önce bir tepecik şeklinde denize yönelir, daha sonra çukur oluşturarak kıyıya hücum eder. Kıyılardaki çökmeler tsunaminin kıyıdaki etkisini arttırır [5, 6].

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir