Selenyum elementi ve sağlık

selenyum döngüsü

Eşref Atabey. 2005. Tıbbi jeoloji kitabından alınmıştır.

SELENYUM

Selenyumun, yerkabuğundaki ortalama derişimi 0,05-0,09 mg/kg 0,05, toprakta ortalaması 0,4 mg/kg’dır. Bitkilerdeki selenyum derişimleri yetersiz ekinlerde 0,005 mg/kg’dan selenyum biriktirenlerde 5.500 mg/kg’a kadar değişebilirken birçok bitki de bu değer 10 mg/kg’ın altındadır. Deniz suyundaki ortalama selenyum derişimi 0,09 mg/l, doğal sulardaki derişim değerleri tipik olarak 0,1-100 mg/l aralığındadır. Sedimanter kayalarda ve özellikle sülfür ve bakır gibi maden yataklarında yaygın olarak bulunan bir elementtir. Ticarette selenyum, anod çamurundan elde edilir [126]. Selenyum mineralleri oldukça nadirdir

Kullanımı: Fotoiletken özelliği nedeniyle fotokopi makinelerinde, cam endüstrisinde, özellikle yakut renkli cam ve mine yapımında kullanılır. Ayrıca, fotoğrafik toner, fotoelektrik gözeler, televizyon kameraları ve ışık ölçerlerin yapımında, güneş gözelerinde yarıiletken ve çelik yapımında da katkı maddesi olarak kullanılır. Selenyum cam ve plastiklerin kırmızı, yakut ve yeşil renge döndürülmesi amacıyla; tıpta saçlı deride kepeklerin giderilmesi, topikal mantara karşı losyon; veterinerlikte, heksaflorid transformerlerde gazlı insulatör ve uçak üretimi, çelik yapımında katkı maddesi olarak ta kullanılır [126].

Sağlığa Etkisi

Selenyum içeren yiyecekler; karaciğer, böbrek, deniz ürünlerinde 0,4-1,5 mg/kg; ette 0,1-0,4 mg/kg; tahıl ve tahıl ürünlerinde <0,1-0,8 mg/kg ve üzeri; süt ürünlerinde <0,1-0,3 mg/kg, birçok sebze ve meyvede <0,1 mg/kg’dır. Düşük selenyum içeren topraklarda bu oranlar değişir. Tahıl, meyve ve sebzelerde bulunan selenyumun biyoelverişlilik değeri, süt ürünleri ile balık ve et ürünlerinden daha yüksektir.

İnsan vücudu 20 mg kadar selenyum içerir [130]. Selenyumlu bazı proteinler, amino asit selenosistein (SeCys) biçiminde barındırır. Selenometiyonin (SeMet) olarak tüketildiğinde ise çok miktarda başka proteinler, genel protein sentezinde sülfürlü benzeriyle SeMet’in taklit edilmesine bağlı olarak özgül olmayan selenyuma girebilirler.

Farklı gıdalardan alınan selenyum, üreme fonksiyonları ve zeka gelişimi için gerekli olup, bağışıklık sistemini kuvvetlendirir [131]. Selenyumun havadaki ve sudaki derişimi genelde düşüktür.

Selenyumun günlük alınması gereken miktarı 70-100 μg’dır. Selenyum, E vitamini ile birlikte hücrelerin ve yağların oksitlenmeden korunması, kanserden korunma, vücut dokusunun esnekliğini muhafaza etme, vücudun zehirlerden arındırılması görevini görür.Eksikliği halinde enfeksiyona sık yakalanma, görmede zayıflık, kalp rahatsızlığı olur [13, 14, 17, 18, 37, 132].

Son zamanlarda selenyuma olan ilgi, kanser riskini azaltmak için elementin, besinlerde tavsiye edilenin üzerinde alınması üzerine odaklanmıştır. On yıl süren, rastgele, çift uçlu, plasebo denetimli klinik kanıtlar günde 200 mg alan Amerikalı yetişkinlerde (normal besinlerine ek olarak) kanser vakalarının yarıya ya da daha altına indiği bulunmuştur. Benzer etkiler hayvanlar üzerindeki çalışmalarla da gösterilmiştir [133]. Günümüzde normalde metabolizmaya giren selenyumun, dönüşmüş hücrelerde apoptozu uyardığı düşüncesi egemendir [13].

Tıbbi jeolojinin bilinen ilk kayıtlarından biri, ünlü gezgin Marco Polo’nun Çin’de kaldığı sırada, yerli atların yerine Avrupa’lı atları kullanmasıyla başlamıştır. Gittikleri yerlerde zehirli bitkileri yiyen Avrupalı atlar zehirlenme belirtileri göstermiştir. Bugün bu hasta hayvanların yedikleri bitkilerin yüksek oranda selenyum içerdiği ve onlarda selenyum zehirlenmesine yol açtığı bilinir. 1930’lu yıllarda Çin’in kuzeydoğusundaki Keşhan Eyaleti’nde yaygın olarak görülen ’Keşhan Hastalığı’nın’ selenyum eksikliğinden kaynaklandığı saptanmıştır [13].

Kayalarda, topraklarda ve doğal sularda düşük selenyum içeriğinden kaynaklanan bu hastalık, bir kalp kası hastalığı olup Çin’in güneybatı kuzeydoğu yönünde uzanan alanda yaygındır. İlk belirtileri eklem şişkinliğidir. Ağrı ve genel rahatsızlık veren hastalık daha çok gelişme çağındaki çocukları etkiler. İlk olarak Baykal Gölü’nün doğusunda görülen hastalık iskelet bozukluğuyla kendini belli etmektedir. Çin’de yaklaşık 1-3 milyon kişiyi etkilediği düşünülen Keşhan Beck hastalığı iki şekilde ortaya çıkmaktadır. Biri, çiftçiliği yapılan mısırda ortaya çıkan mikotoksinlerin neden olduğu zehirleyici etkiler, diğeri ise düşük selenyum değerleridir. Sonuçta Keşhan Beck hastalığının nedeni ana kayaçtaki düşük selenyum içeriğidir.

Günde 1 mg’dan fazla selenyumun alımları kırılgan saç ve tırnakları da içine alan dermatolojik değişimleri etkileyebilir ve saç dökülmelerine yol açar. 5 mg’a yaklaşan sürekli selenyum alımlarının deride isilikler, parestezi, zayıflık ve ishale yola açtığı bildirilmiştir [13]. Kronik yüksek selenyum alınımı 5mg/gün’den yüksek olduğunda, saç kaybı, tırnak morfolojisinde değişim, ishal, merkezi sinir siteminde bozukluklar (felç, parestezi ve hemiflegi), böbrek ve karaciğer hasarları, iştahsızlık gibi belirtiler oluşturur. Epidemiyolojik çalışmalar neticesinde insanlarda selenyum eksikliğinden kaynaklanan kalp rahatsızlıkları riskinin selenyum fazlalığından kaynaklananlara oranla 2-3 kat daha fazla olduğu ortaya konmuştur. Çalışma ortamında yüksek selenyum derişiminde çalışanlar arasında baş ağrısı ve selenyum nezlesi görülebilir [134].

Selenyumun iki özelliği vardır. Birinci özelliği; dokuları, kansere yol açan serbest radikallere (kurşun, kadmiyum, kükürtdioksit, nitrat, nitrit gibi) karşı koruyan bir enzimin önemli bir bileşiği olması, ikinci özelliği ise vücudu zehirli maddelerden temizlemesidir [9]. Savunma sistemini aktif hale getirir ve serbest radikalleri tutar. Selenyum eksikliğinin ilk belirtisi, kas yapısında şiddetli bir zayıflığın belirmesi olup, ikinci belirtisi ise, kalp ve damarlardaki esneme kabiliyetinin azalması şeklinde olur [9, 69]. Kanda düşük selenyum derişimi kalp hastalıklarına yol açabilir.

Selenyum, selenyum içeren katı atık depo sahaları ile bu tür sahaların bulunduğu bölgelerde yetişen tarım ürünleri ile besin zincirine girer ve bu şekilde insan vücuduna kadar ulaşır. Düşük derişimde vücut için önemli bir iz element olmakla beraber, yüksek derişimde zehirlidir.Selenyumun en zehirleyici bileşiği, MAK (izin verilen azami derişim) değeri 0,05 ppm olan hidrojen selenürdür. Selenyum, pek çok vitamin ve sülfür içeren amino asitler ile etkileşim halindedir. Aynı zamanda cıva, kadmiyum, kurşun, gümüş, bakır ve arsenik gibi birçok metalin zehirlilik etkisini azaltır.

Kandaki selenyum derişimi 60-100 µg/l olmalıdır. Maruz kalma sınırları; OSHA PEL: 0,2 mg/m3 TWA [126]. Akut etkileri; nörolojik, nefrojenik ve hepatik bozukluklar, solunum sistemi, muköz membran ve deride yanık ve tahriş, sarımsak kokusu etkisidir. Kronik etkisi ise halsizlik, yorgunluk, sindirim sistemi yakınmaları, dermatit,paronychia, alopesiya ve konjonktivittir [20, 126, 135].

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir